Zgodnie z umową, któregoś dnia po wyjściu ze szpitala, spotkaliśmy się na ulicy Krakowskiej, po drugiej stronie obecnego kina "Warszawa". Tam bowiem mieściła się Ortskomendantura. Przy wejściu zatrzymał nas wartownik. Stefan Langner po niemiecku wyjaśnił o co chodzi i zostaliśmy zaprowadzeni do komendanta. Zobaczyliśmy człowieka starszego, siwiejącego już, w stopniu pułkownika, który zaraz na wstępie zapytał co nas sprowadza. Wtedy Langner krótko wyjaśnił o co chodzi i o dziwo pułkownik najspokojniej przyznał, że rzeczywiście należ}' się nam jakaś tam ilość marek miesięcznie. Następnie zwrócił się do sierżanta, który siedział przy maszynie do pisania i podyktował mu pismo, my zaś złożyliśmy pod nim podpisy. Wypłacono nam w gotówce, natu­ralnie nie w markach, lecz w złotówkach, dokładnie nie pamiętam, ale około tysiąca dwustu złotych. W każdym razie formalność nie trwała dłużej niż 30 minut. Kolega Langner podziękował pułkownikowi w naszym imieniu, wartownik zaś odprowadził nas do bramy. Po wyjściu na ulicę odetchnęliśmy z ulgą bo rzeczywiście nasza decyzja należała do ryzykownych. Ponieważ stamtąd było niedaleko na ulicę Szeroką, gdzie kwitł handel starzyzną, poszedłem tam, aby kupić sobie brakującą garderobę. Potem wróciłem do swego dawnego mieszkania przy ul Długiej 65, gdzie nadal mieszkał szwagier z siostrą i dziećmi. Zatrzymałem się tam na kilka dni i stamtąd wybierałem się kilkakrotnie w odwiedziny do kolegi Langnera, który mieszkał przy ul. Konarskiego 33.

Nagle, któregoś dnia pojawiły się na murach afisze o obowiązku rejestracji oficerów rezerwy. W tej sytuacji nie miałem już czego szukać w Krakowie, więc spakowałem swoje rzeczy i pojechałem na wieś do rodziców, a po przyjeździe z Żywca brata Ludwika z rodziną zamieszkałem razem z nimi w domu żony Lud­wika, w Posadzie Jaćmierskej.

Po jakimś czasie dowiedziałem się, że w nocy w Krakowie była obława i zabrano również Langnera, a w krótkim czasie nadeszła z Oświęcimia wiado­mość, że już nie żyje. Do dzisiaj podejrzewam, że w czasie, kiedy ja wyjeżdżałem z Krakowa, aby się nie zgłosić do rejestracji oficerów rezerwy, on prawdopodob­nie jej dokonał. W każdym razie zabrano go w nocy z mieszkania. Kiedy później pytałem się rodziny, jak to się stało, że znali adres jego mieszkania, jego matka nie potrafiła mi tego wyjaśnić. Po powrocie do Jaćmierza nie zameldowałem się, ani też nie rejestrowałem w odpowiednm urzędzie jako ofcer rezerwy. Nikt zresztą poza rodziną nie wiedział, że jestem w stopniu podporucznika. Kontakt z Krakowem miałem jednak nadal i stosunkowo często tam bywałem.

W tym czsasie jako oficer włączyłem się w pracę konspiracyjną AK. Moja działalność obejmowała trzy powiaty : sanocki,krośnieński i brzozowski, a moim dowódcą był ppł., który w sprawach konspiracyjnych przyjeżdżał z Katowic do Krakowa. Spotykaliśmy się w budynku Akademii Sztuk Pięknych. Spotkali tych nie było zbyt wiele, bo niebawem został aresztowany przez gestapo, o czym zresztą dowiedziałem się dość przypadkowo.

Wyjazdy do Krakowa bardzo dokładnie przygotowywałem. Pomagał mi w nich sekretarz oddziału szpitalnego, w którym leżałem kilkanaście tygodni. On

to właśnie wstawiał mi odpowiednie zaświadczenia, np.że w określonym dniu stawiłem się do kontroli lekarskiej, po czym dostawałem następne pismo, potwierdzające, że mam się zgłosić na badanie w terminie uzgodnionym p;zeze mnie. W każdym razie zawsze posiadałem dowód potrzebny na przejazd odcinka Kraków-Zarszyn, Zarszyn-Kraków. Przy wszelkich rewizjach kolejowych okazy­wałem zaświadczenia inwalidzkie w języku niemieckim. To było bardzo ważne i znaczące, podobnie jak zamiana laski na kulę, bo praktyka pokazała,że niektórzy Niemcy nawet z policji byli wrażliwi na kalectwo, o ile oczywiście potwierdzała je odpowiednia dokumentacja.

3. Okupacja

Z okresu 1940-1945 pozostało mi w pamięci dużo różnych wspomnień związanych min. z przejazdami pociągiem. Omówię niektóre z wydarzeń, bo one w jakiś sposób udowadniają, że miałem niemało szczęścia w okresie okupacji niemieckiej. Pierwsze spotkanie z Niemcami poza obrębem szpitala miałem jeszcze w Krakowie, gdy byłem rekonwalescentem. Tak się złożyło, że zdecy­dowałem się wreszcie wyjść o lasce do miasta, a było to chyba w lutym 1940 r. W tym czasie padał obfity śnieg i przechodząc obok Uniwersytetu Jagiellońskiego coś mnnie skusiło, aby wejść w ulicę J.Piłsudskiego. Bardzo powoli "kuśtykając", szedłem w dół, w kierunku Alei Trzech Wieszczów. Tak jakoś przyjemnie mi się wędrowało, że po przejściu Alei wstąpiłem na drogę prowadzącą do Cichego Kącika. Cały czas poruszałem się prawym poboczem. Po obu stronach leżało dużo śniegu. W pewnym momencie usłyszałem śpiew. Od parku Jordana masze­rowała kompania wojska - jak się później okazało - oddział SS. Ponieważ nie mogłem bardziej przesunąć się w prawo ze względu na śnieg, szedłem możliwie blisko prawej strony jezdni, oczywiście mocno kulejąc, a w ostatniej chwili chcia­łem zejść jeszcze jeden krok, aby idąca trójkami kompania mogła swobodnie przejść obok mnie. Kiedy usiłowałem to uczynić, z pierwszej trójki wyskoczyli Niemcy i tak mocno pchnęli mnie w prawo, że zatoczyłem się kilka kroków i oczywiście wywróciłem się. Cała kompania skwitowała tę scenę salwą śmiechu i śpiewając poszła dalej. Wygramoliłem się ze śniegu i zawróciłem z powrotem do szptala.

Pewnego razu, jadąc z Krakowa do Zarszyna, miałem przesiadkę w Tarnowie. Kiedy znalazłem się na peronie, zorientowałem się, że na dworcu kolejowym jest obława. Niemcy popędzali wszystkich wysiadających w kierunku holu i poczekalni. Przy- wejściu do holu dworcowego dokładna rewizja i legitymowanie. Jedną grupę podróżnych zatrzymano w holu, a drugą zabrano do poczekalni. Ja znalazłem się w dużej grupie w holu i korzystając z zamieszania, powoli prze­suwałem się do wyjścia na zewnątrz. Ruch był bardzo duży. Przesuwając się os­trożnie, w końcu znalazłem się na zewnątrz dworca koło postoju taksówek, udało mi się zniknąć między nimi i doszedłem do ulicy, prowadzącej w kierunku mias­ta. W tym momencie po drugiej stronie ulicy zobaczyłem zakład fryzjerski, powziąłem błyskawiczną decyzję, wszedłem i poprosiłem o ostrzyżenie, co bardzo zdziwiło fryzjera, bo strzygłem się dopiero kilka dni temu. Poprawiłem

się więc, zmieniając strzyżenie na golenie. W tym momencie usłyszeliśmy krzyki Niemców biegnących w kierunku domów, w którym się znajdowałem. Nadto do bramy domu wybiegła na podwórze jakaś kobieta, padł jeden i drugi strzał kobieta upadła na ziemię. Wszystko to było widać z okna zakładu fryzjerskiego. Jak się później okazało, była to Żydówka w ciąży, której udało się wydostać i getta.  Niemcy dostrzegli jak usiłowała ujść. W zakładzie starałem się pozostać jak najdłużej, obawiałem się nawet, że wejdą do środka, ale nie zrobili tego. Pa ostrożnym wyjściu na ulicę byłem wstrząśnięty widokiem zabitej kobiety, okazała się, że obława już się skończyła, mogłem więc wrócić na dworzec i kontynuować swoją podróż.

Innym razem znowu, idąc ulicą Lubicz, przypominałem sobie, że pod trójką w podwórzu mieści się pracownia introligatorska, w której podczas okupacji pu­cował mój kolega z Legii Akademickiej - z Kamienia Pomorskiego. Chciałem mu się przypomnieć i porozmawiać z nim, szedłem najspokojniej korytarzem w kierunku podwórza, zupełnie nie spodziewając się jakichkolwiek przeszkód Dopiero dochodząc do podwórza i patrząc w kierunku pracowni dostrzegłem i  przerażeniem, że pod drzwiami wejściowymi stoi z karabinem Niemiec. Całe szczęście, że z lewej strony podwórza było wejście do domu. Nagła zmiana de­cyzji i zamiast pójść w kierunku pracowni skręciłem w lewo tak, że stoją-Niemiec nie zorientował się, iż zmierzałem w jego stronę. Wszedłem na korytarz i potem schodami do góry, i z drugiego piętra obserwowałem podwórze. Ponieważ sytuacja przedłużała się, ja zaś nikogo w tym domu nie znałem, po pewnym czasie postanowiłem zejść szybko schodami w dół na podwórze i kory­tarzem wyjść na ulicę. Nie wiem jak się to stało, że Niemiec stojący na posterunku, nie zatrzymał mnie. Kolegi, który tam pracował, nigdy już więcej nie spotkałem.

Bardzo niebezpieczną przygodę przeżyłem w Krakowie przy ul. Strzeleckie;, róg Lubicz. Tak się zdarzało, że po każdym moim powrocie z Krakowa krewni i znajomi pytali, co nowego w świecie i czy mam jakąś prasę konspiracyjną, przeto zawsze coś ze sobą przywoziłem, najczęściej gazetki. Wtedy znałem adres drzwi pań, które kiedyś okazyjnie poznałem w Jaćmierzu i od których w Krakowie mia­łem coś dostać. W takich sytuacjach zachowywałem dużą ostrożność, szedłem ulicą, obserwując najpierw dom z zewnątrz. I tym razem o łasce udałem się pod wskazany adres, przystając wpierw przed spisem lokatorów. Wszystko zgadzała się, zacząłem powoli wchodzić schodami do góry, gdyż owe panie mieszkały na trzecim piętrze. Kiedy znalazłem się na drugim piętrze, nagle usłyszałem, że piętro wyżej z mieszkania wychodzą mężczyźni, którzy rozmawiali głośno po polsku i niemiecku. Stanęli nad barierką i patrzyli w dół klatki schodowej, u której się znajdowałem. Iść dalej czy nie? Sytuacja przerażająca i niedwuz­nacznie wskazująca na gestapo. Wrócić nie mogłem, bo byłem obserwowany 5 góry i wyglądałoby to na ucieczkę, wobec tego zdecydowałem się iść dalej. Kiedy wchodziłem na trzecie piętro, z przerażeniem zobaczyłem, że drzwi mieszkania do którego się wybierałem, były na wpół otwarte, kilku mężczyzn znajdowało się w środku, a kilku, mijając mnie, schodziło schodami w dół.  Podpierając się laska

szedłem bardzo powoli i nagle postanowiłem wejść do sąsiedniego mieszkania. Po uchyleniu się drzwi niemal siłą wszedłem do przedpokoju, zamykając ;, j je za sobą. Pani, która mi otworzyła, powiedziała przerażona:"gestapo tam jest". Chwilę zaczekaliśmy w przedpokoju, sądząc, że może zadzwonią i wejdą za mną. Okazało się jednak, że zeszli na dół, stukając mocno obuwiem. W tym momencie wszedłem do pokoju i spoza firanki obserwowałem, jak powoli wychodzili z bramy na ulicę, oglądając się jeszcze. Kiedy, patrząc na uchylone drzwi stwierdziłem, że nie ma już nikogo na klatce schodowej, szybko jak tylko mogłem, zachowując jednak ostrożność, zszedłem na dół, później przesunąłem się pod ścianę do następnej bramy i podwórzami doszedłem aż do szpitala dziecięcego. Po przejściu ulicy, z bramy szpitala widziałem, jak po jakimś czasie Niemcy wracali, idąc powoli w kierunku domu, z którego wyszedłem. Nie czekając na dalszy ciąg poszedłem ulicą Kopernika do Śródmieścia.

Tak się złożyło, że 16 kwietnia 1942 roku byłem przez kilka dni w Krakowie, a ponieważ w Związku Plastyków przy ul. Łobzowskiej 3 (gdzie obecnie mieszczą się biura) wydawano na piętrze posiłki, przychodziłem tam częsta, by spotkać się z kolegami z ASP. Na parterze znajdowała się kawiarnia, gdzie za­wsze dopisywała frekwencja, wieczowem zaś sala była nawet przepełniona. Właśnie w tym dniu wybrałem się do Związku, żeby coś zjeść. Najspokojniej szedłem Plantami od ul. Sławkowskiej, minąłem bank, by następnie przejść przez jezdnię i udać się na ulicę Łobzowską. Już jedną nogę postawiłem na asfal­cie, kiedy wstrzymały mnie jadące auta niemieckie. Patrząc jednocześnie przed siebie w kierunku Placu Biskupiego, zobaczyłem, że w ulicę Łobzowską wjeżdża kilka aut, z których wyskakiwali Niemcy z karabinami. Domyśliłem się, że jest to obława, ale nie bardzo orientowałem się w sytuacji. Powoli, z wielką os­trożnością, wycofywałem się pod bank i stamtąd poszedłem na Planty. Wtedy zobaczyłem, że policja otoczyła część dzielnicy z Domem Plastyków. Już nie poszedłem do Związku, zaś na drugi dzień dowiedziałem się, że zabrano wielu kolegów, m.in.Ludwika Puszeta, który był szatniarzem. Krótko mówiąc, ocalałem dzięki niemieckiej policji, która swoim przejazdem uniemożliwiła mi przekroczenie jezdni, za którą znajdowała się strefa zagrożenia.

przeprowadzano rewizję w wagonach. Chwilę później to samo zdarzyło się na następnej stacji w Rymanowie. Besko minęliśmy spokojnie, miałem więc prawo przypuszczać , że na tym owe niespodzianki skończyły się. Przed Zarszynem konduktor oddał mi moje gazetki, a ja włożyłem je do "Gońca Krakowskiego", trzymanego w rękach obok teczki. Zawsze w ręce miałem gazetę, bowiem w chwili niebezpieczeństwa łatwiej ją było wyrzucić, czy gdzieś pozostawić. Naj­spokojniej pożegnałem się tuż przed Zarszynem z matką kolegi i byłem już gotów do opuszczenia wagonu, otworzyłem drzwi i dosłownie osłupiałem, widząc znowu otoczony budynek stacyjny i Niemców, popędzających wysiadających pasażerów w kierunku poczekalni. Trudno było cokolwiek zrobić z gazetą, a zwłaszcza jej niebezpieczną "wkładką", bo akurat przy moich schodkach stał Niemiec, popędzając mnie do poczekalni. Tam odbyła się zwykła rewizja po­dróżnych. Po wylegitymowaniu się zabrano ich z powrorem do pociągu, ja zaś zostałem sam z "moim Niemcem", który mnie bardzo dokładnie rewidował. Wreszcie dobrał się do mojej teczki. Ponieważ się spieszył, teczka wypadła mu na podłogę, a z niej wysypały się kawałki chleba, jakieś reprodukcje niemieckie itp. Wtedy zaklął po swojemu i zostawiając mnie pobiegł do ruszającego pociągu. Stałem tak oszołomiony, że trudno mi było zebrać myśli. Trzymając gazety w ręku, zbierałem z podłogi rozrzucone kawałki chleba i reprodukcje. Następnie powoli wyszedłem z poczekalni,nie dowierzając, że mnie nie zabrano. Równocześnie myślałem czy czasem w pobliżu nie czai się kapuś i nie obserwuje mnie. Szedłem powoli ulicą przez Zarszyn w kierunku Jaćmierza. Dopiero gdy przeszedłem tor kolejowy i znalazłem się na błoniach zarszyńskich, usiadłem na ziemi obok drogi i poczułem się niedobrze, nastąpiła widać reakcja na gwał­towny wstrząs nerwowy. Był to zresztą mój ostatni wyjazd do Krakowa przed końcem wojny. Nieco później dowiedziałem się, że takie obławy organizowało sanockie gestapo. Po rewizji na jednej stacji policjanci wsiadali do aut i jechali do następnej. Zanim pociąg przyjechał, cały budynek stacyjny był otoczony.

Trudno nie wspomnieć o jeszcze jednym zjawisku, które rzucało się w oczy w czasie podróży; pociągami. Był to handel artykułami żywnościowymi, Wadomo, że artykuły spożywcze były w miastach na kartki. Szczupłość przydziałów sprawiała, że na rynku brakowało prawie zawsze masła, mięsa, mąki itp. W związku z tym rozwijał się nielegalny handel.

Swego czasu odwiedziłem w Krakowie Związek Plastyków, gdzie jak zwykle spotkałemkplegów. Kiedy tylko usiadłem z nimi przy stoliku, jeden z nich zaraz na wstępie zwrócił mi uwagę, że przyjeżdżam ze wsi i nigdy nic nie przywożę. Chodziło zwłaszcza o masło.

Przewożeni© jedzenia nie było rzeczą prostą, bo często w czasie podróży do Krakowa rewizja odbywała się kilkakrotnie. Znalezione produkty Niemcy kon­fiskowali, a często zabierano także ich właścicieli.

Składał się on z wielu części, m.in. z mensy tj.największej części - w środku pustej - na której układało się tabernakulum, lichtarze itd. Ponieważ poszczególne ścianki były połączone na stałe gipsem, doszedłem do wniosku, że jedną płytę należy zdjąć, wypełnić pustą mensę masłem, a później z powrotem osadzić płytkę na gipsie. Tak też zrobiłem. Po dokładnym sprawdzeniu, zapa­kowałem wszystkie pozostałe części ołtarza, związałem sznurkiem i w wagonie położyłem paczkę na półce. Paczka była stosunkowo ciężka, na co wpłynęła przede wszystkim waga masła. Trochę się bałem, ale nie traciłem nadziei, że mój fortel się uda.

I nagle między Jasłem a Strażami weszli do wagonu Niemcy, by przeprowadzić rewizję. Po kolei rozwiązywali tobołki, kontrolowali pakiety, wreszcie doszli do mnie i zapytali co wiozę w paczce. Możliwie najspokojniej odpowiedziałem łamaną niemczyzną, że jest to projekt ołtarza w gipsie dla jed­nego z kościołów. Niemiec pokiwał głową na znak, że rozumie, kazał jednak zdjąć paczkę i rozpakować. Ściągnąłem więc z półki bagaż i zacząłem powoli rozkładać, a jeden z nich, siedząc na ławce naprzeciw mnie trzymał mensę na kolanach i z zainteresowaniem przyglądał się wraz z kolegami, jak składałem poszczególne części projektu. Wyrażał przy tym po polsku i niemiecku swój zachwyt. Potem pomógł mi wszystko zapakować, a widząc,że jestem inwalidą wojennym i mam trudności z podnoszeniem, ułożył paczkę na półce.Okazało się,że nie zwrócił uwagi na nadmierny ciężar projektu, co stało się powodem zrozumiałej radości moich kolegów, obdzielonych przywiezionym masłem.

Wspomniałem już o swojej ostatniej podróży do Krakowa. Od tej pory nigdzie nie wyjeżdżałem pociągiem, czasami tylko czyniłem małe wypady wozem, ewentualnie na piechotę. Obuwie ortopedyczne,które otrzymałem, ułatwiało mi chodzenie nawet po kilka kilometrów, naturalnie przy pomocy laski. W tym cza­sie - a była to połowa 1944 roku - Niemcy wycofywali się ze wschodu i stali się bardzo wrażliwi na punkcie bezpieczeństwa swoich rozproszonych i cofających się oddziałów. Ich zdenerwowanie stanie się bardziej zrozumiałe, gdy napomknie się o równoczesnej koncentracji oddziałów partyzanckich w różnych wsiach, przysiółkach i lasach. Stąd częste wyjazdy Niemców do poszczególnych wsi dla przeprowadzania rewizji, albo "upatrzonego" polowania, przygotowanego według wskazań konfidentów, bo i tacy - niestety - działali podczas okupacji. Całe szczęście, że powiatowa komenda AK z "Korwinem", a później "Babiczem" na czele miała także w gestapo swoje "wtyczki", notujące pilnie zarówno nazwiska konfidentów, jak zamiary wypadowe Niemców.

4. W konspiracji

Wszyscy pracujący w konspiracji starali się nie spać w domach rodzinnych; w zimie, w chatach nie było zwykle młodzieży (mężczyzn), a w porze letniej zmienialiśmy wszyscy nasze miejsca noclegu, śpiąc pod kopami zboża, na łąkach, miedzach, w czasie zaś chłodu i zimna przeważnie w stodołach, ale tylko takich, których właściciel nie mógł być podejrzany o należenie do konspiracji.

W takich sytuacjach często spotykaliśmy się z profesorem Józefem Stachowi­czem, kierownikiem tajnego nauczania w powiecie sanockim, zresztą mieszkaliśmy niedaleko siebie, więc łatwo nam się było umówić co do miejsca następnego noclegu.

Tak upływały tygodnie, ciągle kogoś ubywało, wystarczyło bowiem, żeby konspirator został bodaj na jedną noc u siebie i już gestapo dostawało go do swoich rąk. Tak np. stało się ze Surowiakiem, czy Andrzejewskim w Bażanówce.I tak samo było z Musiałem w Jaćmierzu.

Osobnym problemem tych czasów było nocne dokarmianie Żydów, prze-
ważnie z sąsiedztwa, z którymi się wychowywaliśmy, chodziliśmy razem do
szkoły powszechnej i spotykaliśmy się z nimi codziennie, aż do czasu zamknięcia
ich w gettach. Kiedy w 1942 r. zaczęto likwidować getta, niektóiym Żydom
udawało się zbiec i nic dziwnego, że wtedy szukali wsparcia we własnych,
znanych miejscowościach. Zwykle ukrywali się po lasach w wykopanych dołach,
ale Niemcy, nie wiadomo skąd znając ich miejsca ukrycia, organizowali spec-
jalne wyprawy, czy raczej zwykłe polowania na łudzi, mordując ich bez litości.
Sytuacja była niebezpieczna zarówno dla nich, jak i dla pomagających im Po-
laków. Pamiętam, jak w nocy albo późnym wieczowem z wielką ostrożnością
podchodzili pod okna domów, pukając i prosząc o coś do zjedzenia. W takich
wypadkach wychodziliśmy razem z bratem do ogrodu, by sprawdzić czy nikogo
nie ma w pobliżu i dopiero wtedy pozwalaliśmy się Żydom oddalać, najczęściej
przez wieś w pola.                                                . ,      ,       ... ..

Najbardziej chyba pamiętną datą będzie dla nas dzień 4 lutego 1944 roku, kiedy znaleźliśmy się w tragicznej sytuacji. Słyszało się już przedtem, że w naszym rejonie jest dwu młodych łudzi, (K.M.) którzy mają powiązania z policją niemiecką i należy się ich strzec. Czas był gorący, spodziewano się obławy Niemców i dnia 4 lutego pod wieczór za pośrednictwem specjalnego gońca z Sanoka wiadomo było,że dzisiejszej nocy odbędzie się obława we wsi. Wszyscy zagrożeni starali się ujść cało i szukali naprędce w myślach dogodnego punktu schronienia.

Ze mną nie było kłopotu, bo miałem stale zapewnione miejsce za lasem u p.Florka, w Górkach leżących już na terenie powiatu brzozowskiego. Niemcy zaś w swej skrupulatności wykonywania rozkazów ograniczali się do rewizji wyłącznie wskazanej miejscowości, nie zapuszczając się do innego powiatu.

Gorzej było z bratem Ludwikiem, który miał rodzinę: żonę i czworo dzieci. Trzeba było w razie potrzeby jakoś uzasadnić jego nieobecność w domu. Zdecy­dowaliśmy wi?c_Kżę.weźrrjie trochę zboża,na wóz:\ powiezie, do młyna kilka kilo­metrów od domu. W najbardziej trudnej sytuacji znalazła się żona z dziećmi,, bo ona jedna miała reprezentować całą rodzinę i skupić na, sobie uwagę, i złość przeciwnika. Innego wyjścia jednak nie byłp. W nocy u państwa Florków prawie nie spałem, rano dowiedziałem się, że w Jaćmierzu była wielka obława, działało gestapo i kompania własowców.

chłopów ze wsi i nakazano im opróżnić całą stodołę, dobrze jeszcze w lutym za­opatrzoną w siano i słomę. Niczego podejrzanego nie znaleziono, nikogo na szczęście z rodziny nie zabrano, poturbowano natomiast żonę brata Ludwika, kiedy powiedziała że mąż wyjechał gdzieś do młyna, ja zaś mieszkam w Krakowie u szwagra Rychlickiego. W tym samym dniu zresztą i u niego było z rewizją gestapo, ale i tam obyło się bez żadnych przykrych następstw.

Jak się później okazało, gestapowcy mieli na liście 25 osób, nikogo jednak w domu nie zastali. Mieszkańcy obawiali się pacyfikacji wsi. Nie zrobiono jednak tego, może w obawie przed ewentualną reakcją oddziałów AK, które obsadziły wyjścia ze wsi, gotowe do zbrojnej interwencji.

Obława odbyła się tuż po północy, a tego samego dnia w godzinach poran­nych zmarł nasz ojciec. Nie byliśmy nawet na pogrzebie, spodziewając się, chyba słusznie, spotkania z gestapo, które podobno - jak zeznali uczestnicy pogrzebu -było na nim obecne.

Od tego czasu mieszkaliśmy z bratem we wsi Wola Górecka (pow. Brzozów) u pana Luteckiego. Dom jego był usytyowany poza wsią blisko lasu, mogliśmy więc wieczowem wychodzić, bez zwracania czyjejkolwiek uwagi. Przez dłuższy czas w dzień nigdzie się nie pokazywaliśmy. W Jaćmierzu też poza żoną brata nikt nie wiedział, gdzie znajdujemy się. Jasne zdawało się, że gestapo działało w oparciu o dokładne dane personalne, dostarczone przez ludzi świadomych tego, co się we wsi działo.

Opinia zainteresowała się bliżej owymi dwoma wspomnianymi już wcześniej niedorostkami, którzy w swojej głupocie, nie dość że jawnie odwiedzali siedzibę gestapo w Sanoku, to jeszcze nie umieli stworzyć bezpiecznych warunków dla swego niecnego działania. Dowództwo AK zdobyło niezbite dowody ich winy i skazało ich na karę śmierci przez rozstrzelanie. Wyrok wykonano na drugą noc po obławie, w pobliskim lesie wzdowskim.

Po paru tygodniach brat zaczął się stopniowo kontaktować z żoną, ja zaś prawie na stałe zamieszkałem w domu Florków, w Górkach. Nigdzie się nie pokazywałem, przez cały tydzień siedziałem w pokoju, do którego nikt z sąsiedztwa nie wchodził. Moim łącznikiem z rodziną była córka pana Florka -Danusia, która codziennie chodziła przez las do Jaćmierza na lekcje, korzystając z dobrodziejstwa tajnego nauczania. Przez nią byłem stale informowany, co dzieje się w mojej miejscowości.

Nadchodził}- już wiosenne miesiące 1944 roku, zbliżał się front i kres oku­pacji hitlerowskiej. Rozbitki armii niemieckiej wraz z nacjonalistami ukraińskimi wycofywały się drogą podkarpacką Chyrów-Sanok-Krosno-Nowy Sącz. Czujność i aktywność gestapo zmalałą AK organizowało prawie jawną mobilizację i koncentrację swoich oddziałów. Ten stan rzeczy sprawił, że wraz z bratem wróciliśmy do domu, w którym jednak nadal przebywaliśmy raczej tylko w dzień, szukając jakiejś "komyszy" na przetrwanie nocy. Front nieubłaganie się zbliżał, ale czujność w dalszym ciągu była wskazana. Pod koniec lipca słychać już było dokładnie z północnego wschodu kanonadę artylerii i niesamowity

zgrzyt "katiusz". Z bratem postanowiliśmy wykopać schron w ogrodzie między drzewami owocowymi i odpowiednio go zabezpieczyć. Sąsiedzi obserwując nasze trudy, uśmiechali się pobłażliwie, przestali jednak, gdy pociski artyleryjskie za­częty wybuchać w różnych miejscach wsi. Kopali podobne schrony pod ogniem artylerii, tyle że z większym strachem. Pierwsze dwa pociski artylerii rosyjskiej padły i eksplodowały prawie jednocześnie. Jeden uderzył w dom, w którym mieszkali parobcy z pobliskiego folwarku Chmurówek (jeden z parobków zginął), drugi zaś trafił w część stajenną naszego domostwa, rujnując na szczęś­cie tylko naroże i nie raniąc nikogo. W tym czasie i w ciągu następnych dni zostało zabitych kilka rodzin ze wsi. Sytuacja stała się bardzo niebezpieczna, gdy po odejściu Rosjan w Doły Sanockie, artyleria niemiecka zajmująca wygodne pozycje na południowych stokach Karpat i dzięki temu mająca doskonały wgląd w całe Doły, zaczęła ostrzeliwać, podchodzące i koncentrujące się od strony północnej, oddziały rosyjskie. Zanosiło się na dłuższą akcję bojową na tym od­cinku, nie było więc innego wyjścia, jak tylko załadować się szybko wraz z rodziną na wóz i opuścić wieś. Zatrzymaliśmy się dopiero w Humniskach tj. na tyłach frontu sowieckiego, gdzie panował już zupełny spokój. Ludzie kończyli szybko żniwa i wykonywali podorywki pod nowy zasiew, dobiegała końca pierw­sza ; x)łowa sierpnia. W Humniskach przeżyliśmy kilka tygodni, dopóki front nie •przesunął się w kierunku Dukli i Jasła, co nastąpiło w połowie września.

Pó powrocie do domu czekał nas okres wytężonej pracy przy żniwach i in­nych pracach polowych z konieczności wówczas zaniedbanych. Ale co naj­ważniejsze, po raz pierwszy od tylu lat czuliśmy się bezpieczni. Do Krakowa jed­nak nie mogłem pojechać, gdyż front aż do stycznia 1945r. przebiegał nad rzeką Wisłoka.

I znowu wyłonił się problem, co dalej robić. Miałem przerwane studia, pięcio­letnią przerwę w pracy twórczej, zdrowie mocno nadwyrężone. Należało pomyśleć o dalszym leczeniu sanatoryjnym, ale to nie było w owym czasie takie łatwe. Chodziłem z wielkim trudem, tylko o lasce, korzystając z ortopedycznego obuwia. Na wsi rozpoczął się odpływ inteligencji, którą wojna wyrzuciła za burtę, a która szukała krewnych i u swych rodzin ha wsi możliwości przetrwania wichury wojennej. Ludzie ci wracali na swe stanowiska, niektórzy jechali szukać zajęcia na Ziemiach Odzyskanych. Mój brat z rodziną wyjechał do Żywca, skąd w czasie wojny wysiedlili go Niemcy. Ja zaś zdecydowałem się jechać na dalsze studia dó Krakowa, licząc na to, że w oparciu o pobyt w Akademii będę miał jako student większe szanse starania się o leczenie sanatoryjne.

Maria GONET - TEKLIŃSKAps. "STACHA"

WSPOMNIENIA Z LAT OKUPACJI HITLEROWSKIEJ 1939 - 1944r.

Od jesieni 1939 r. do wyzwolenia spod okupacji hitlerowskiej, należałam do Armii Krajowej. Byłam żołnierzem Tajnej Organizacji Wojskowej, Związku Walki Zbrojnej - Armii Krajowej. Pełniłam funkcję łączniczki komendanta podkarpackiej siatki Tajnej Organizacji Wojskowej, a następnie łączniczki KEDYWU Podokręgu Armii Krajowej Rzeszów, Pracowałam w dywersji.

Pierwszymi żołnierzami A.K., z którymi rozpoczęłam pracę po złożeniu przysięgi, był dowódca Franciszek Płonka ps. "Jeleń", "Kubacki" i Zenon Sobota ps."Świda", "Korczak", "Tomaszewski". Po śmierci "Kubackiego", moim dowódcą, bezpośrednim przełożonym był "Korczak", który oświadczył mi, że będę od niego otrzymywać rozkazy, że przeznaczona jestem do wykonywania specjalnych poruczeń i dlatego nie będzie mnie kontaktował ze zbyt wieloma żołnierzamiA.K., na co wyraziłam zgodę.

Zenona Sobotę, jego żonę Anielę, córki .Barbarę i Zofię poznałam jeszcze przed wojną, na wakacjach 1939 r., gdzie zamieszkiwali w Korczynie, w naszym sąsiedztwie u P.Jadwigi Gonet, żony Józefa. Zenon Sobota przed wojną do 1939 r. pracował w Starostwie w Krośnie, jako inspektor gmin samorządowych powiatu Krosno.

Byłam u nich niemal codziennym - prywatnym gościem, zaprzyjaźniliśmy się, co w późniejszej pracy konspiracyjnej pomagało mi, nie budząc żadnych podejrzeń. Traktowana byłam przez znanych mi ludzi z Korczyna jako "przyjaciel domu rodziny Soboto w".

Gdy "Korczak" planował jakąś poważniejszą akcję, wysyłał mnie na" zwiady", nawiązywanie potrzebnych kontaktów, wymienianie korespondencji z uczestnikami mającymi brać udział w wykonywaniu dywersyjnego zadania.

Nieraz żona Aniela prosiła go, żeby nie wydawał mi bardzo niebezpiecznych zadań do wykonania, by mnie trochę oszczędzał, gdyż mam jeszcze do opieki z ojcem troje młodszego rodzeństwa i chorą siostrę. Matka zmarła jeszcze przed II wojną światową. Przyrzekał jej, ale jak nadeszła potrzeba - zapominał i mówił mi : "Jesteś żołnierzem, musisz iść, bo wiem, że potrafisz mi to dobrze załatwić" i na pożegnanie dodawał otuchy:"Bądź dzielna - uważaj". I tak było przez całą okupację.

Czasem zwracałam mu uwagę w spokojnej rozmowie na może zbytnie narażanie przede wszystkim siebie, innych, czy nawet mnie i moją rodzinę w niektórych jego poczynaniach. Odpowiadał krótko : "Sprawa pilna, tak musi być, przekonasz się później, że mam rację" - i tyle w jego oczach widziałam wtedy zapału, wiary w słuszność swojej, czasem bezwzględnej decyzji, że potrafił swoją stanowczością przekonać, a odwagą zaimponować.

Były też i takie chwile, że pomimo swojej szybkiej decyzji, zwracał się o aprobatę, czekał na nią i pytał: "Jak ty uważasz, co teraz należałoby, cy co najlepiej byłoby zrobić?" -pomimo, że byłam młodą dziewczyną (w 1939 r. w

czerwcu ukończyłam gimnazjum humanistyczne 2 w Krośnie) - jednak w sprawach A.K.,konspiracji traktował mnie poważnie.

Po jego przypadkowym aresztowaniu w Korczynie, w 1941 r.,gdy wracał do domu w Wielki Czwartek przed świętami wielkanocnymi, natknął się na Niemców penetrujących po Korczynie,czy który z gospodarzy nie dopuścił się jakiegoś nielegalnego uboju nierogacizny przed świętami. Za tego rodzaju przestępstwo wielu Polaków siedziało w więzieniach. Legitymowany "Korczak" nie posiadał przy sobie niezbędnych dokumentów i tak aresztowali go, i przewieźli do więzienia w Jaśle.

Z jego najbliższą rodziną przeżywałam straszne chwile niepokoju - co z nim będzie, co będzie z naszą pracą konspiracyjną ? - bo każdy dzień okupacji stawał się koszmarem, już nie do wytrzymania. Podświadomie jednak liczyłam, bez żadnej zresztą podstawy, że musi wrócić, że to przecież jeden z odważnych Polaków, u którego nie można było stwierdzić żadnej prywaty. Często w domu cierpieli nędzę - nie mieli co jeść z żoną i dziećmi - byli jednak bardzo ambitni. Nieraz, w ostateczności korzystali z sąsiedzkiej gościnności, życzliwości i pomocy w Korczynie, gdzie zaczęli w 1941 r. to ciężkie, tułacze życie.

I rzeczywiście wrócił z Jasła. Cieszyliśmy się ogromnie. Według relacji jego żony Anieli, wstawił się za nim - jakby poręczył, znajomy jeszcze z pracy w Starostwie Powiatowym w Krośnie - Niemiec, były dyrektor kopalni nafty sprzed 1939 r. z okolicy Krosna. Pani Aniela nie pamięta jego nazwiska (może Rothe?), ani też miejscowości, w której ów Niemiec był dyrektorem kopalni koło Krosna.

Niedługo po tym wypadku Niemcy znowu złapali go w Jaśle i prowadzili do więzienia. Szedł, prowadząc rower. W czasie jakiegoś zamieszania zdołał uciec Niemcom i od tego momentu musiał się ukrywać. Od tej pory był ostrożniejszy, jakby przycichł w swej pracy konspiracyjnej. Trwało to krótko. Przystępuje do organizowania bohaterskich czynów dywersyjnych. Od pani Anieli Soboty dowiedziałam się, że po uwolnieniu Rzeszowa od Niemców, Zenon Sobota był zatrzymany w 1944r. w Rzeszowie przez Rosjan. Powód - nie zobowiązał się, jak mu proponowano, do organizowania dywizji Kościuszkowskiej.

Wracam do czasów okupacji. Po "skoku" 26.01.1943 r. na kasę Firmy "Karpaten Ól" dla zdobycia pieniędzy na cele organizacyjne i dalszą działalność dywersyjną, wysłane zostały listy gończe, poszukiwano go. W Korczynie, Krośnie i okolicznych

miejscowościach wisiały duże ogłoszenia, nakazujące ujawnienie miejsca pobytu. Niemcy obiecywali nagrodę w wys. 50 tys.zł. Wtedy nie tylko "Korczak", ale i jego rodzina musiała zacząć prawdziwą, wojenną tułaczkę i ukrywanie się u różnych łudzi. Pierwszym "lokum" był mój dom rodzinny w Korczynie, nr.348 "Anatolówka". Moje młodsze rodzeństwo i pomoc domowa w naszym gospodarstwie rolnym nie byli zorientowani, że ktoś ukrywa się w naszym domu. Tak było 3 do 4-ch tygodni z tym, że "Korczak" zatrzymywał się na 2-3 dni, to znćnocą wychodził i wracał niepostrzeżony. Rodzina jego pozostawała przez cały ien czas u nas, ukrywając się.

Nie była to sprawa łatwa, bo już byłam pod obserwacją "tajniaka" - cywila,
który przebywał w Korczynie i zainstalował się w rynku, w restauracji, o czym
mnie zawiadomiono. Było to obok mojego miejsca pracy - biura Pernaka,
zajmującego się rejestracją bydła w gminie Korczyna i okolicznych wsiach. Był
to dla tonie doskonały punkt obserwacyjny na miasteczko Korczjaię i
jednocześnie możność kontaktu z członkami A.K. Gdy szłam na obiad w czasie
przerwy południowej w urzędowaniu, cywil "tąjniak" wychodził kilkanaście
kroków za mną i tak doprowadzał mnie do domu. Ja szłam dróżką z rynku
Korczyna, koło starego cmentarza, później nad rzeczką wzdłuż ciągnących się
ogrodów. Zaś on obok starej targowicy (gdzie nieraz organizowano spęd bydła do
przeglądu, kolczykowania i rejestracji) - drogą szerszą kołową, równoległą do
mojej -ścieżki i stawał z lornetką za łąkami, oddzielającymi nasz dom przez
rzeczkę i ogród od miejsca jego obserwacji. Na obiad miałam'"przeznaczony"
czas ł/2 do 3/4 godz. Pilnie śledził co się dzieje na naszym podwórku, czy ktoś
do mnie nie przychodzi w tym czasie, jak długo trwa mój obiad i przerwa w
pracy. Ponieważ wiedziałam o tym, uwijałam się, aby jak najszybciej podać
przygotowany już obiad przez mamusię (Maria Szubra z Głowienki- ojciec ożenił
się powtórnie). Wynosiłam wiadro z brudną_; wodą przynosiłam czystą
zamieniałam parę słów, zamykajam,,pokój i biegłam do pracy - czasem nawet
sama nie zdążyłam zjeść. Brałam wtedy kronikę chleba dó biura, aby tam
spokojnie, wypić, herbatę^ zjeść .chleb, czasem jeszcze jabłko,. "Kontyngent czasu"
na przerwę,obiadową kończył się. Każdej chwili mogłam liczyć na .rewizję w
domu. Całe szczęście, że ojciec i cała rodzina nie wiedzieli o stałej obserwacji
naszego domu przez "tajmakąniemieckiego".                                                          ...

Mój ojciec był chory na serce (angina pectoris); bardzo przeżywał ten okres ukrywania się w naszym domu rodziny Sobotów.Kiedy przeczytał na rynku ogłoszenie, że za "ukrywanie i udzielanie pomocy Zenonowi Sobocie grozi kara śmierci", wrócił do domu zmartwiony, bo zdawał sobie sprawę z niebezpieczeństwa grożącego tak rodzinie Sobotów, jak również całej naszej rodzinie. Miał przecież żonę i pięcioro dzieci. Trzymał się jednak, dzielnie i pomagał mi tyle, ile było w jego możliwościach. Po paru tygodniach poprpsił mnie na rozmowę i powiedział, że "nerwy zaczynają mu odmawiać posłuszeństwa, że już nie może tak dłużej żyć, bo złe się czuje ze zdrowiem -abym postarała się o zmianę miejsca ukrywania się dla rodziny Sobotów". Potraktowałam to poważnie, bo widziałam jak ojcu twarz poszarzała i zgłosiłam to "Korczakowi". "Korczak" prosił jeszcze o parę dni, aby przygotować inne miejsce. 1 rzeczywiście - w jedną ciemną deszczową noc ok.24-tej wyruszyliśmy. Odprowadziłam ich koło nowego cmentarza w Korczynie i oni skierowali się drogą na Krościenko Wyżne obok Krosna. Późniejszym celem miała być Leśniczówka, gdzie i ja przez jakiś czas musiałam ukrywać się. Tak mi polecił "Korczak". Tłumaczyłam się w pracy chorobą, przedstawiając świadectwo lekarskie. Rzeczywiście, miałam dolegliwości stawowe, cierpiałam na reumatyczne zapalenie wszystkich stawów i w miesiącach letnich byłam zmuszona wyjeżdżać nieraz na parę tygodni do Iwonicza Zdroju na leczenie.

Mieszkałam wtedy u Wojciecha Penara. który później - wiosną 1944 r. zginął w okrutny sposób wraz z 70 -ma więźniami. Najpierw ich umęczono, a następnie powiązano ze sobą kolczastymi drutami irozstrzelano w lesie Grabińskim, w Iwoniczu. Wojciech Penar (ur. w Klimkówce) to zawodowy wojskowy, który pr&I wojną służył w Samborze, zaś w czasie okupacji mieszkał wraz z żoną Józefą (z d.Kramarz) w Iwoniczu. Pracował w A.K., ćwicząc młodych chłopców w Iwonickim lesie, na sprawnych żołnierzy A.K. Tam też oddał życie jako wielki, polski, cichy bohater.

Musiałam podleczyć się w Iwoniczu u dr Aleksandrowicza, aby móc dalej pracować w ruchu oporu, pokonywać pieszo duże odległości bez względu na warunki atmosferyczne,rodzaj terenu - las, czy niebezpieczna szosa.

Z pracy biurowej w Korczynie zrezygnowałam, tłumacząc,że dostałam lepsze zajęcie w Starostwie Powiatowym w Krośnie, w Dziale Rolnym u inż.Bilińskiego. Zostałam instruktorką rolną. Organizowałam i kontrolowałam wyniki upraw warzyw w ogródkach działkowych, w powiecie Krosno.

Załatwiona dla mnie praca była korzystna, bo umożliwiła mi przebywanie stale, służbowo, oficjalnie, z prawdziwymi dokumentami (na swoje nazwisko), na terenie powiatu krośnieńskiego. Szefem Starostwa był Niemiec Schroder,który też narzekał na dolegliwości stawowe i leczył się nawet w szpitalu krośnieńskim. Jadąc raz powozem po ulicach Krosna (w czasie pobytu w szpitalu), zobaczył mnie w godzinach pracy na ulicy Zatrzymał się i zapytał:co to jest, że jestem tutaj, bo w tym dniu miało być zebranie w Starostwie, na które on zwolnił się ze szpitala. Ponieważ załatwiałam pocztę A.K. jako łączniczka, powiedziałam mu zgodnie z prawdą, że bolą mnie nogi-stawy, szłam właśnie z łaską co go przekonało. Ja zaś musiałam iść natychmiast do lekarza po świadectwo lekarskie i urzędowe zwolnienie, bo bałam się " podpaść". Zachowałam pozory jak najlepszej pracowniczki, przygotowywałam konkursy ogródków działkowych w pov. Krosno, zdobywałam nagrody dla uczestniczek konkursu za dobre i obfite plony warzyw i kwiatów. Bezpośrednią kierowniczką instruktorek rolnych była p. Emma Wageman -dobra Polka(mimo niemieckiego nazwiska), dla mnie wyrozumiała i życzliwa. Wytypowała mnie na wyjazd do niemieckiego majątku rolnego celem przeszkolenia instruktorsko-rolniczego. Kierownikiem tych kursów w Rabie Wyżnej była p. Zofia Kowalska. Bardzo lubiłam swoją pracę w Krośnie i powiecie z gospodyniami wiejskimi,gdyż umożliwiała mi ona działalność konspiracyjną. Często odpoczywałam na powietrzu po nieprzespanych nocach.po bardzo niebezbiecznych wyprawach, np. po powrocie z trasy Krosno-Kraków, gdzie przewoziłam prasę dywersyjną przeznaczoną dla żołnierzy niemieckich, to znów przewożąc broń i mundury niemieckie zdobyte na Niemcach, przeznaczone do następnej akcji w Krakowie, czy na innym terenie -zrzuty oraz pieniądze przeznaczone do dalszej działalności AK. Broń nadawałam jako bagaż w dużym koszu wiklinowym. Jeździłam też po zaopatrzenie aprowizacyjne dla partyzantów, żołnierzy AK. - np. po duże bloki masła, które otrzymywałam od dyr. Zakładów Mleczarskich w Krakowie przy ul.

Friedleina 4, od inż.Jarosza i inż.Antoniego Bala, tam również pracujących. Inż. Antoni Bal był bratem żony Zenona Soboty - Anieli Bal ze wsi Czekaj koło Żmigrodu, w pow. Jasło.

W mojej walce podziemnej z okupantem kontaktowałam się z niektórymi żołnierzami Ruchu Oporu - wymieniam tylko kilkunastu: Franciszek Płonka ps."Jeleń", "Kubacki", Zenon Sobota ps."Świda", "Korczak", "Tomaszewski", Bogumił Miller, jego żona Barbara i córka Ewa - Hebzda, Marian Szuba, Andrzej Mendelowski ps."Kot", dr Styrkosz, Krystyna Okułska-Niwińska, Irena Kłapkowska ps."Glinczanka" z Gorlic, Józef Modrzejewski ps."Lis", Stanisław Kostka-Dąbrowa, w latach 1943 - 44 adiutant podkarpackiego Ośtodka KEDYWU, następnie adiutant KEDYWU Podokręgu A.K.Rzeszów - Franciszek Kochan ps."Obłoński" oficer dywersji i komendant oddziału partyzanckiego Okręgu Krosno, Stanisław Habrat ps. "Polip" oficer sztabu Okręgu Krosno, i inni...

Moje konspiracyjne "wyprawy" były organizowane do różnych miejscowości, min.: Rzeszów, to znów Krosno-Krościenko, Krosno-Białobrzegi, Krosno-Chorkówka, Wietrzno, Równe, Leśniczówka, innym razem Krosno-Słomniki,Prandocin, to znów Korczyna-Krosno-Jasło, Krosno-Korczyna-Czarnorzeki, Krosno-Kraków, Kraków-Kalwaria Zebrzydowska-Brody i z powrotem do Korczyny, Krosno -Rzeszów, Rzeszów-Czudec-Babica-Korczyna-Strzyżów-Rzeszów i inne. Właściwie stale byłam w podróżach "służbowych" A.K. - oficjalnie zaś (o czym zresztą wszyscy znajomi z Korczyny byli przekonani),pracowałam w Starostwie Powiatowym w Krośnie. Niektórzy tylko podejrzewali mnie o kontakty z Zenonem Sobotą i czasem pytali, co się z nim i jego rodziną dzieje.Odpowiadałam, że nie wiem, bo wyprowadzili się z Korczyny. Tak urywałam rozmowę i celowo zmieniałam temat. Czasem nawet sama zadawałam te pytania osobom, które się nim bardzo interesowały. W ten sposób byłam dalej spokojną mieszkanką Korczyny, która kiedyś tylko znała Sobotów i nie mająca z nimi nic wspólnego. Dzięki wyrobieniu sobie powyższej opinii mogłam odważniej i w różnych akcjach A.K. pracować przez całą okupację. W domu rodzinnym, w Korczynie, siostra Helena Gonet prowadziła tajne nauczanie. Ja również organizowałam i częściowo prowadziłam fajne nauczanie z zakresu szkoły średniej. Siostra Helena przed 1939 r. studiowała w Krakowie. Przygotowała do matury m.in. Izabelę Szeptycką - obecnie lekarkę w Toruniu - bratanicę gen. Stanisława Szeptyckiego zamieszkałego w Korczynie, Bogumiłę Herda - córkę aptekarza z Korczyny, Juliana Pudło - obecnego księdza Prałata pracującego w Brzozowie, Tadeusza Goneta - syna rolnika z Korczyny (b. pracownik f-my budowlanej w Jaśle), Marię Półchłopek i Marię Winiarską z Korczyny i innych nie wymienionych.

komendantem podkarpackiego Ośrodka KEDYWU, następnie komendantem KEDYWU Podokręgu A.K. Rzeszów.

Od tego czasu datują się moje podróże konspiracyjne o poszerzonym zasięgu, gdzie przygotowywano nowe akcje dywersyjne i w ogóle ruchu oporu. Biorąc pod uwagę zdobywanie broni na Niemcach, przygotowywano uderzenia na więzienie w Jaśle, jak też przeprowadzanie innego rodzaju sabotażu, nie tylko politycznego ale i gospodarczego.

Chciałabym jeszcze wspomnieć o krytycznym dniu 26 czerwca 1943 r. dla grupy dywersyjnej "Korczaka" - o śmierci Franciszka Płonki ps. "Kubacki" w okolicy Przysietnicy, w pow.Brzozów. Opisuję w/g relacji, jaką w "rodzinnej" rozmowie przedstawiła mi żona "Korczaka". Byłam u nich w rodzinie "ciocią

Stacha"....... Zapowiadał się pomyślny dzień po wspaniale zorganizowanej

likwidacji sanockiego konfidenta -Gorynia. Zmęczona grupa wracała z akcji i chciała jeszcze w Brzozowie, Grabownicy, Przysietnicy rozpoznać biura meldunkowe i zabrać ewidencję ludzi wytypowanych na wyjazd do niewolniczej pracy, do Niemiec, i ewentualnie ją zniszczyć. Niespodziewanie uległo zniszczeniu koło samochodu i część załogi z "Korczakiem" na czele zajęła się jego naprawą. "Kubacki" zasnął zmęczony siedząc wewnątrz samochodu. Tymczasem nadjechały furmanki z Niemcami od strony wsi Izdebki, zauważone w ostatniej chwili przez naprawiających samochód. Niemcy nie minęli stojących, lecz zaczęli legitymować. Doszło do strzelaniny. "Korczak", jak mi opowiadał, zdążył tylko krzyknąć na "Kubackiego": "Uciekajmy w las |". Nie zdążyli go wyciągnąć z samochodu i W tym momencie trafiła go śmiercionośna kula niemiecka. Wtedy, jednego rannego Polaka Niemcy wykończyli, a trzem pozostałym przy życiu, udało się wśród strzelaniny odskoczyć do lasu.

Byłam świadkiem, jak "Korczak" wrócił po akcji i opowiadał żonie, i mnie o całym zajściu. Był do głębi wstrząśnięty i pierwszy raz widziałam Izy w jego oczach, gdy mówił: "Nie dało mi się go uratować". W milczeniu tylko i ze łzami w oczach uczciliśmy śmierć bohatera walki podziemnej - niezapomnianego "Kubackiego".

Chwile wtedy przeżyte nie potrafię nigdy zapomnieć. "Korczak", jako dowódca, nie mógł być winny w żadnym wypadku, gdyż w błyskawicznie tam postępującej akcji, która była dla nich wielkim zaskoczeniem, nie dali rady zorganizować się do właściwej obrony a przede wszystkim zmęczenie musiało zaważyć na tragicznym zakończeniu tej akcji.

Wspominając dalej - pięć razy przeżywałam pełne grozy spotkania z Niemcami w czasie "wyjazdów służbowych", wykonując specjalne zadania poruczone mi w akcjach dywersyjnych. Raz przewoziłam prasę dywersyjną przeznaczoną dla żołnierzy niemieckich oraz ważną pocztę jako łącznik. Otrzymałam rozkaz wsiadać tylko do niemieckiego wagonu, czytać "Krakauer Zeitung" nie zwracając na siebie zbytniej uwagi, a w razie niebezpieczeństwa -upuścić tajną przesyłkę i spokojnie wyjść z przedziału niemieckiego. Uczesanie włosów miałam zrobione w ten sposób, aby stworzyć sylwetkę niemieckiej

dziewczyny. Dokumenty jednak miałam własne, czyli obowiązujący Polaków dowód osobisty "Kennkartę", wysławioną na moje nazwisko. Miałam pecha. Przed Bochnią wpadło kolejowe gestapo, kontrolować wagon tylko dla Niemców. Wszystkich Niemców kontrolowano, blokując jednocześnie przejście do polskiego wagonu i uniemożliwiając mi wycofanie się. Jechałam z Krosna do Krakowa. Nawet udało mi się nie okazać im zdenerwowania. Tłumaczyłam się całkiem naiwnie, że nasz przedział był bardzo przepełniony i na chwilę tu przeszłam. Nie było czasu, ani żadnych możliwości na wyrzucenie,, czy opuszczenie przesyłki, którą wiozłam.

Wtedy to byłam ranna w nogi. Wyrzucona przez kolejowego gestapowca z jadącego jeszcze pociągu w Bochni, upadłam na dużą stertę kamieni.Po odjeździe pociągu do Krakowa, uratował mnie polski dyżurny ruchu, który nie wykonał polecenia Niemca i oddał mi moją "Kennkartę", nie przeprowadzając nakazanej mu rewizji osobistej, lecz nawet wskazał mi drugi pociąg, który za 1/2 godz odjeżdżał do Krakowa. Miałam dużo szczęścia i zdrowe jeszcze nerwy, więc całkowicie wykonałam powierzone mi zadanie.

Następna rewizja niemiecka zaskoczyła mnie też, ale już w polskim, ciasnym przedziale. Była dość szczegółowa. Wiozłam małą teczkę,- a pudełeczko z ruszającą się wewnątrz zawartością było również niebezpieczną przesyłką. Były tam ukryte rozkazy dla żołnierzy A.K. naszego Okręgu. Wyrwano mi z ręki czarną teczkę i jeden z Niemców chwycił za pudełko potrząsając nim, Mó liłam mu widocznie jakoś spokojnie, że tam jest pasta i szczoteczka do zębów, bo pudełko wrzucił mi z gestem złości, do teczki. Wyglądało na to, że zniewoliłam go wzrokiem i zainteresował się innąogobą, Odetchnęłam z ulgą, ale pot spływał po całym moim; sieje. Siedząca obok sąsiadka zapytała mnie, dlaczego tak zbladłam, a później zaczerwieniłam się. Początkowo nie mogłam mówić, bo zdawałam sobie sprawę, że byłam od krok od śmierci albo Oświęcimia, ale po chwili odpowiedziałam jej, że tak zawsze reaguję, jak zobaczę Niemców. I znowu udało mi się dojechać szczęśliwie do celu i wykonać rozkaz.

Potrafiłam dość prędko zapomnieć o przebytych niebezpieczeństwach. Młodość, jak i swego rodzaju konspiracyjny upór, pchały mnie do coraz niebezpieczniejszych akcji. Nie sprzeciwiałam się żadnym rozkazom,;, ani nie zawahałam się nigdy przed wykonaniem najmniejszego polecenia.      ói?r:

Raz przewoziłam w dużym koszu z wikliny na bieliznę broń zdobytą na Niemcach, jak też mundut wojskowy niemiecki - także na trasie Króśńo-Kraków. Kosz z bronią był nadany na bagaż, na stacji Krosno, do mojego biletu kolejowego. Po przyjeździe do Krakowa bagaż odebrałam, a wynajęty bagażowy wiózł go na wózku przed przechowalnie PKP na Dworcu Głównym. Tam zobaczyłam umówionych chłopców z A.K., rozpoznałam ich i miałam im przekazać ów'bagaż do dalszego, przygotowanego transportu sprzed Dworca Głównego. Tymczasem na dworcu rozszalała się niemiecka policja - gestapo kolejowej sprawdzali bagaż każdego podróżnego. Momentalnie Niemcy znaleźli się przy moim koszu i krzyczeli "otwierać",, "co tam wiozę". Nie zastanawiając

się, posunęłam się do swego rodzaju brawury, gdyż życie moje wisiało na włosku. Wyjęłam prędko kluczyk i wkładając go odwrotnie do kłódki, mówiłam po niemiecku, że wiozę pierzynę, pościel i rzeczy osobiste do ubrania. Zaczęłam manipulować przy kłódce, bo klucz celowo odwrotnie włożony nie chciał się w ogóle ruszyć. Niemcy widząc, że chętnie zabrałam się do otwierania kosza krzyknęki:"genung" - "dosyć" i pobiegli dalej, bo przechodziło coraz więcej ludzi jeszcze nie sprawdzonych. Wtedy wyczekujący przy drzwiach "nasi chłopcy" doskoczyli, porwali kosz i zniknęli, a ja nie mogłam utrzymać się na nogach -były jak z wary. Wyszłam ze stacji ledwo żywa. Początkowo nie mogłam opanować się, było mi jakoś słabo, ale zebrałam resztki sił i dostałam się do tramwaju, aby jechać gdziekolwiek.

Raz zajeżdżałam na ul. Dietla bliżej Wisły - zapomniałam numeru kamienicy. Innym razem znów do P.Sołtysików na ul. Wiślisko, zdaje się, że pod nr 10,. Często na ul.Królowej Jadwigi, to na ul. Emaus do P.Balów. Spotykałam się też koło Sukiennic, to znów w restauracji narożnej przy ul. Dietla. Miejsc i punktów kontaktowych miałam wiele - zawsze inne.

W naszej konspiracyjnej , dywersyjnej pracy nie było czasu na odpoczynek. Nowy wyjazd Krosno - Jasło. Spotkanie obok więzienia, tuż przy siedzibie jasielskiego Gestapo, niedaleko Sądu, ze strażnikiem więziennym Józefem Okwieką ps. "Trójka". Wymiana poczty, obserwacja, zwiad - w przygotowaniu akcji napadu na więzienie w Jaśle, celem uwolnienia więźniów. Sprawa była tym trudniejsza, że strażnik więzienny z nami współpracujący, a mający żonę w ciąży, raz zgodził się na udział w akcji uwolnienia więźniów i pozostawienia nie zamkniętej bramy, i drzwi więzienia po dyżurze w umówionym dniu i godzinie (przed 24 godz.), innym razem wycofywał się i wtedy było bardzo niebezpiecznie iść z nim na ponowne spotkanie, celem doprowadzenia akcji do końca. W takich wypadkach ja byłam wysyłana jako żołnierz do specjalnych poruczeń. W celach podobnych - kontaktach z więźniami, za pośrednictwem pracujących dla nas strażników więziennych, byłam też nieraz w Krakowie, w strasznym więzieniu na ul. Pomorskiej. Zawsze udawało mi się wykonać rozkaz i szczęśliwie wrócić do bazy.

Tak samo, po szczegółowych przygotowaniach udała się akcja uwolnienia więźniów z więzienia w Jaśle, nocą z 5/6 sierpnia 1943 r. Po dokonaniu udanego, wspaniałego napadu i uwolnienia 66 więźniów politycznych i kilkudziesięciu innych (np. za przestępstwa gospodarcze) dostałam rozkaz dotarcia do niektórych ukrywających się, a uwolnionych więźniów z Jasła, jak i ukr vających się samych uczestników napadu. Pójście do nich było nieraz konieczne, ale i bardzo niebezpieczne, gdyż czujność niemiecka była wzmożona, konfidenci działali. Zachowując dużą ostrożność, dotarłam w lasy koło zamku w Odr/ykoniu do szkoły w Czamorzekach, aby nieść pomoc i spełnić powierzone mi zadanie.

Po jasielskiej akcji dywersyjnej dostałam polecenie zniknięcia na jakiś czas z Korczyny i Krosna - miałam się ukrywać. Ojcu musiałam powiedzieć, że

wyjeżdżam do pracy w Krakowie, gdzie skontaktowałam się z jego dawnym kolegą prof.Miesowiczcm, który przed wojną pracował na AGH. W oznaczonym dniu ojciec odwiózł mnie na stację PKP do Krosna. Po drodze wstąpiłam do dawnego pałacu biskupiego. Tam od Krzysi Okulskiej otrzymałam adres, gdzie mam się udać. Otóż, miejscem mojego schronienia były Brody koło Kalwarii Zebrzydowskiej.Tam pod lasem stał maty, opuszczony domek, w którym zastałam ukrywającą się rodzinę Sobotów.

Byłam razem z żoną i dziećmi "Korczaka", która przyjechała wcześniej, zaznajomiła się już z sąsiadką i chodziła pomagać jej w pracy ną polu.Później chodziłyśmy razem, za co dostawałyśmy trochę ziarna. U tej sąsiadki mełłyśmy to zboże na mąkę, aby móc upiec jakieś placki. Chodziłyśmy do lasu na grzyby, czasem udało się nam kupić kurę, by zapewnić minimum egzystencji. Chodziło szczególnie o małe jeszcze dzieci "Korczaka" - Basię i Zosię, którym trudno było czasem odmówić jedzenia. Opał zbierałam w lesie. Od czasu do czasu "Korczak" przysyłał z Krakowa łącznika -młodego, ciemnowłosego chłopca w okularach (nie przypominam sobie jego nazwiska, ani pseudonimu), który przywoził od niego wiadomości. Ode mnie odbierał list, albo kartkę-pocztówkę do ojca, wrzucał w Krakowie i w domu rodzinnym byli o mnie spokojni, bo informowałam, że jestem zdrowa i dobrze mi się pracuje u prof Mięsowicza. Adresu zwrotnego nigdy nie było, więc ja mę miałam żadnych wiadomości o rodzinie. Dopiero pod koniec października 1943 r., w sobotę wieczowem przyjechał "Korczak" do domu i mówił mi, że wszystko jest w porządku. W niedzielę poszedł z nami do kapliczki w Brodach na nabożeństwo. On szedł z żoną, ja z dziećmi. Idąc, słyszałam jak rozmawiali o czyjejś chorobie. Po śniadaniu, "Korczak" widząc, że jakoś o nic nie pytam, powiedział: "Jesteś przecież dzielnym żołnierzem, więc wszystko co powiem, musisz też przyjąć jak żołnierz". Zapytałam, "Co się stało?". "Korczak" wtedy powiedział: "Twój ojciec nie żyje". Nie mogłam słowa wymówić, wykrztusiłam tylko pytanie: "Czy zdążę na pogrzeb?". On powiedział, że nawet nie mogłabym wyjechać, bo musiałby dla całej rodziny zmieniać miejsce zamieszkania, a poza tym jest już parę tygodni po pogrzebie ojca. Wybiegłam do lasu, gdzie dałam upust łzom i żalowi. Siostra Helena tłumaczyła zainteresowanym moją nieobecność na pogrzebie tym, że zachorowałam w Krakowie, mam wysoką temperaturę i nie mogłam z tego powodu przyjechać. Uprosiłam "Korczaka", że na Wszystkich Świętych muszę pojechać do Korczyna, bo gdy i wtedy mnie nie będzie, to dopiero podpadnie moja nieobecność i nie będę już mogła do końca wojny wrócić do domu. Konfidenci przecież działali. Zgodził się, ale rozkazał mi zaraz drugiego listopada wrócić z powrotem do Brodów, bo musi przygotować dla rodziny nowe miejsce pobytu. Rzeczywiście, wróciłam następnego dnia. Zastałam żonę "Korczaka" prawie spakowaną. Zawiadomiła mnie, że natychmiast musimy stąd wyjechać i to najbliższym pociągiem, bo właśnie przed paru godzinami było po mnie gestapo. Pytali, : Gdzie jest ta Żydówka-wysoka, o ciemnych włosach , co się tu ukrywa. Widocznie jakiś miejscowy konfident chciał się im przysłużyć.

Aniela-żona "Korczaka" miała wyrobiony dowód na nazwisko Tomaszewska i

ona z dziećmi była wylegitymowana. W Brodach zasymilowała się, była tam wcześniej ode mnie... Ja zaś zwracałam swoją osobą uwagę - rzeczywiście byłam wysoka, o czarnych włosach i to się widocznie nie podobało - kojarzono mnie z Żydówką Zabrałyśmy co się dało i z dziećmi na rękach wyszłyśmy jak się tylko ściemniło, by zdążyć do pociągu na godz.24. Bilety do Krakowa kupiłyśmy u konduktora w pociągu, bo przez przejście na peron przemknęłyśmy się szybko, aby być niezauważone. Z Krakowa, po porozumieniu się z Korczakiem, wróciłam do Korczyny. Po moim powrocie, znajomi byli przekonani, że leżałam chorując na stawy, co rzeczywiście się zgadzało, bo stawy bardzo mi dokuczały. Musiałam nawet ograniczać konspiracyjne wyprawy.

Tak przyszło lato 1944 r.i front na linii Dukla, Korczyna, Krosno, Jasło. Przez parę tygodni w mojej rodzinnej Korczynie, Niemcy zmagali się z wojskami sowieckimi. W jeden dzień rano byli Niemcy, w nocy zaś zdobywali Korczynę Sowieci. 31 lipca po zaciętej walce Niemcy znowu weszli do Korczyny. I wtedy z wściekłością zaczęli wyrzucać z samolotów zapalające rakiety, a czołgi przejeżdżające koło domów niszczyły wszystko dokoła, co wskazał jadący w jednym z nich pewien cywil. M.in. całe nasze gospodarstwo i dom . Byłam wtedy w piwnicy, w murowanym domu wujka, gdy Niemcy przez oszklony ganek wrzucili granat. Wcześniej dom z zewnątrz został oblany jakimś smarem. Powstał pożar. W piwnicy zaczęło brakować powietrza. Na szczęście pożar ugaszono. Tej koszmarnej nocy nie da się zapomnieć do końca życia. Po spaleniu przez Niemców naszego domu i gospodarstwa, uciekłam spod frontu z Korczyny, przez Czarnorzeki do Strzyżowa, a stamtąd pociągiem do Rzeszowa. Idąc, myślałam o "Korczaku", gdyby się tak gdzie zjawił, jak równeż o jego żonie i dzieciach -gdzie też oni teraz ukrywają się? Wiedziałam, że gdzieś koło Rzeszowa, ale po przeżyciach frontowych, wszystko jakbym zapomniała. Uszłam niedaleko od dworca kolejowego i nagle słyszę, jak ktoś woła: "Stacha"] i biegnie naprzeciw mnie. Oczom nie chciałam wierzyć - zobaczyłam Anielę Sobotową-Toi aszewską, żonę "Korczaka", jak biegnie naprzeciw mnie i płacze z radości. Uściskom nie było końca. Mówiła mi: "Wyszłam widocznie po ciebie, bo coś mówiło mi, że muszę natychmiast jechać do Rzeszowa, mimo, że nie miałam tam żadnego interesu. "Korczak", którego również spotkałam, pomógł mi uzyskać pracę. Tak zaczęło się moje życe po okupacji. W dzień pracowałam w biurze "Nafty", a noce, nie mając jeszcze mieszkania, spędzałam w szpitalu, pilnując siostry po operacji, którą w międzyczasie przywiozłam z Korczyny. Później na Staromieściu odnalazłam koleżankę siostry, która przyjęła mnie do swego maleńkiego pokoiku. ll.o4.1946 przeniosłam się z Rzeszowa do pracy w Krakowie. Mogłam więc podjąć studia ekonomiczne. "Korczak" namawiał mnie niejednokrotnie na wyjazd do Katowic, gdzie mogłam otrzymać mieszkanie i lepiej płatną pracę. Ze względu na rozpoczęte studia odmówiłam. Byłam spragniona wiedzy. Kraków odpowiadał mi całkowicie. Odwiedziłam go jednak, w jego prezydenckiej willi, w Katowicach. Poza pokojami reprezentacyjnymi pokazał mi swój osobisty pokój, który wyglądał jak schronienie żołnierza -partyzanta. Byłam zaskoczona prymitywnym urządzeniem i niezwykle małymi,

osobistymi wymaganiami jego właścicela. Prosił mnie, abym podała jego żonie i dzieciom pieniądze. Przyjeżdżał często do Krakowa, by coś podać dla swojej rodziny, z którą byłam w kontakcie jak dawniej.

Kontakt z Korczakiem utrzymywał się do momentu jego nowej propozycji; jako mediatora rodzinnego u jego żony Anieli, w związku ż planowanym przez niego rozwodem. Odmówiłam stanowczo. Chciałam zostać nadal przyjacielem rodziny i jego dzieci. Wtedy poprosiłam go, abyśmy się więcej nie widywali.

Dopiero w 1951 r. dowiedziałam się reszty historii jego osobistego życia z relacji jego żony Anieli, a mianowicie, że : "po 1945 r. jej mąż Zenon Sobota był na pewno kpt-mjr W.P. - Tomaszewski - starostą w Będzinie, prezydentem miasta Katowic, a następnie starostą w Zielonej Górze, to znaczy do chwili aresztowania go w dniu 3.03.1948. Aresztowany w drodze z Zielonej Góry do Warszawy (wezwany służbowo), nocując pod strażą w hotelu, w Poznaniu, zdołał upić alkoholem strażnika i zbiec w nieznanym kierunku".

O śmierci swojego męża Zenona Soboty - Tomaszewskiego, żona Aniela dowiedziała się z aktu zgonu. Otrzymała go od księdza proboszcza ze wsi Zwierzyniec w woj. lubelskim. Był poszukiwany przez obecne władze i znaleziony na strychu domu organisty, gdzie w chwili zatrzymania ostatnią kulą odebrał sobie życie. Żona Aniela, nie mając żadnych środków utrzymania dla siebie i dzieci - dwóch córek, wróciła do rodzinnego domu w Czekaju koło Jasła. Wychowywała jeszcze małego syna zmarłej siostry - Bogdana Rucińskiego. Po jakimś czasie zawarła związek małżeński z wdowcem, szwagrem, Antonim Rucińskim. Urodziła jeszcze córkę Bożenę.

Żona - Aniela Sobotowa Rucińska jest oburzona fałszywymi informacjami o życiu i działalności jej męża - Zenona Soboty, z czasu okupacji niemieckiej i po wyzwoleniu, podanych przez Łukasza Grzywacz- Świtalskiego, w książce pt. "Z walk na Podkarpaciu"- Instytut Wydawniczy PAX w 1971 r. i w innych.

"Należałoby opracować nowe wydawnictwo, które byłoby prawdziwą kartą okupacyjnej historii z walk podziemia i dywersji na Podkarpaciu" - to jedno z wielu zdań wypowiedzianych do mnie przez matkę - Polkę , wierną zawsze wraz z mężem Zenonem Sobotą, swojej Ojczyźnie.

Dlatego pozwoliłam sobie opisać moje wspomniena z okupacji hitlerowskiej, gdyż one byty w wielu wypadkach ściśle związane z osobą Zenona Soboty.

Zenon Sobota został i zostanie w mojej w pamięci jako człowiek, który przez całą okupację, bez przerwy, narażał swoje życie dla drugich i przyszłej, wolnej od niemieckiego okupanta Polski - Ojczyzny.

Sposób jego walki podziemnej był czasem bezwzględny, prowadził jednak bardzo śmiało do wytyczonego celu, nieraz tak właśnie było trzeba. Lubił być w pracy tajemniczy, czasem "niezwykły" jako człowiek, może czasem miał za wiele ambicji. Dążył, aby zaczęte przez niego zadanie było jak najefektywniejsze, nieraz brawurowe, żeby mógł odwagą zadziwić wszystkich

Podczas okupacji niemieckiej wegetował. Czasem wraz z rodziną żyli w

nędzy. Właśnie ja, może najwięcej stykałam się z ich codziennym życiem przez całą wojenną tułaczkę, pomagając im według swoich skromnych możliwości -jeszcze jako sąsiadom z Korczyny, a później w ukrywaniu się przed Niemcami. W walce dywersyjnej na Podkarpaciu, z całą swoją grupą żołnierzy, był zawsze postrachem dla jak zdawałoby się " niepokonanych Niemców".

Niech pozostanie w sercach Polaków przez długie lata poprzez karty naszej polskiej historii.

Stwierdzam to z całą odpowiedzialnością jako żołnierz b.Tajnej Organizacji Wojskowej, Związku Wałki Zbrojnej - Armii Krajowej, jako jedna z najbliższych mu współpracowników dywersji, walczących przez okres całej okupacji niemieckiej drugiej wojny światowej, od 1939 do 1944 r.

Barbara Bogdańska - Pawłowska.

Nieznane fragmenty z historii Brzozowa

O ile mi wiadomo, dotychczas nie ujawnono jednego z fragmentów działal­ności Krośnieńskiego Inspektoratu ZWZ Armii Krajowej na terenie Brzozowa.

Otóż, w domu przy ul. Reymonta 2, stanowiącym wówczas własność moich rodziców - Łucji i Tadeusza Marciniaków, od jesieni 1940 r. do zimy 1943 r, a następnie przeprowadzce, przy ulicy Sienkiewicza 7 mieścił się punkt kontak­towy Polskiej Organizacji Wojskowej, a następnie Krośnieńskiego Inspektoratu ZWZ AK. Spotkanie organizacyjne, zainicjowane przez Panią Marię Kracińską -nauczycielkę gimnazjalną w Krośnie, odbyło się w listopadzie, lub początkiem grudnia 1939 r. Uczestniczyli w nim : PP. Kracińską, por. Franciszek Płonka z Krosna, Barbara Niewołkiewicz, dr Stanisław Pilszak i mój ojciec z Brzozowa.

Od tego czasu rozpoczęły się, dość często powtarzające się, kilkugodzinne, a

także dwu-trzydniowe pobyty w nas2ym domu różnych ludzi, którzy kontaktowali się z ojcem, przy pomocy ustalonych kryptonimów i haseł. Częstymi, spośród wielu gości byli: w/w por. Płonka, Zenon Sobota ps."Świda" i człowiek o pseudonimie "Dąbrowa". Zadaniem ojca było m.in. przeprowadzanie wywiadu na terenie Brzozowa (nie znam bliżej tematyki, a informację mam od Janusza Oczykowskiego) i dostarczanie zdobytych informacji do Inspektoratu w Krośnie. Bezpośrednio z nim współdziałali: wspomniany Janusz Oczykowski, agronom wiejski z Domaradza i P.Karol Troczyński z Turzego Poła. Natomiast nigdy nie spotkałam w naszym domu osób wymienionych we wspomnieniach, zawartych w 2-gim ńr Brzozowskich Zeszytów Historycznych, a rekrutujących się z terenu Brzozowa.

Ponadto, ze względu na dogodne położenie i łatwość dojścia od pól, dom nasz służył jako punkt rezerwowy do przechowywania szczególnie zagrożonych osób. M.in., u nas po akcji w lesie przysieckim, w dniu 26 czerwca 1943 r. przebywał por."Świda". Także u nas znalazła schronienie 15-osobowa grapa więźniów, uwolnionych w nocy 5 sierpnia 1943 r. z więzienia w Jaśle. Po trzydniowym odpoczynku na strychu, jej członkowie, zaopatrzeni w fałszywe dokumenty, rozeszli się w różne strony, a dwóch odprowadziłam do lasu na Baniskach.

Wysiedlony z Bydgoszczy Władysław Wojtyński, mój wujek (przed wojną wyższy urzędnk kolejowy) u nas mieszkający, wyrabiał w razie potrzeby fałszywe kenkarty, których druki dostarczała ojcu pracownica starostwa, Austriaczka, mieszkająca od wielu lat u państwa Marinich.

Pomimo przeprowadzonych przez niemiecką policję rewizji, dzięki wyjątkowemu szczęściu, nie natrafiono na żadne ślady zabronionej działalności i nikt z domowników nie został aresztowany. Moja rola w całej tej działalności, stosownie do wieku była dość skromna i ograniczała się do przekazywania cza­sami informacji J.Oczykowskiemu i K.Troczyńskiemu, przeprowadzania różnych ludzi we wskazane miejsca, a w czasie rewizji - do ukrywania fałszywych pieczątek na kenkarty.

Myślę, że praca konspiracyjna, w której uczstniczył mój Ojciec, a w raz z nim wszyscy domownicy, została zaniechana jesienią 1945 r., gdyż od tego czasu ust­ały odwiedziny różnych znanych i nieznanych osób.

Sądzę, że władze PRL, a szczególnie Urząd Bezpieczeństwa, podejrzewały nas o wojenną konspirację, gdyż długo jeszcze dom nasz był pod stałą obserwacją UB i Milicji.

Wiem, że działalności swej nie ujawnili po wojnie ani mój Ojciec, który nie
doczekał czasów, w których można było swobodnie mówić o przeszłości, ani też
Janusz Oczykowski.                                                                         -

Pomimo kontrowersyjnej oceny sylwetki Zenona Soboty, z którym blisko była związana działalność brzozowskiej placówki, jestem pewna, że wszystko, co podejmował mój Ojciec i ludzie z nim związani, w ich przekonaniu służyło walce o Wolną Polskę.

Aby nie zgubić śladów tamtych dni, brzozowscy harcerze ze Szczep: Słonecznych Arturów, działającego w latach 1957-1962 przy Liceun Ogólnokształcącym w Brzozowie, odbywali w dni Święta Zmarłych, w niewiel­kich grupach apele i zapalali świeczki w przysieckim lesie, w miejscu, gdzie * 1943 r. stracili życie partyzanci z Krośnieńskiego Inspektoratu AK.

P.S.

Na temat Zenona Soboty i akcji w lesie w Przysietnicy pisaliśmy ob­szerniej w BZH Nr. 2 p. t. "Z lat okupacji" zeszyt 1.